مفهوم «هویت مهاجر» از موضوعات مهم و پیچیده در علوم اجتماعی و روانشناسی است. پژوهشها نشان میدهند که مهاجر بودن را نمیتوان فقط یک برچسب قانونی دانست؛ چون در بسیاری از موارد، این عنوان به بخشی از هویت اجتماعی و تجربهٔ زندگی افراد تبدیل میشود. این هویت ثابت و یکدست نیست، بلکه در طول زمان و تحت تأثیر تجربههای شخصی، روابط اجتماعی و شرایط سیاسی شکل میگیرد.
راجر زتر (Roger Zetter) از پژوهشگران مهم در حوزهٔ پناهندگان و مهاجرت است. او میگوید برچسبهایی مثل «مهاجر»، «پناهجو» و «پناهنده» فقط واقعیت را توصیف نمیکنند، بلکه در عمل، نگاه جامعه و سیاستگذاری را هم میسازند. به همین دلیل، این واژهها فقط اصطلاحات اداری نیستند؛ بلکه روی این اثر میگذارند که افراد چگونه دیده شوند و چه حقوقی بگیرند.
زتر همچنین توضیح میدهد که در جهان امروز، جابهجایی انسانها آنقدر پیچیده شده که یک برچسب واحد برای همه کافی نیست. علتهای مهاجرت، مسیر حرکت افراد و وضعیت حقوقی آنها معمولاً با هم فرق دارد و به همین دلیل، نظامهای قدیمی دستهبندی دیگر پاسخگو نیستند.
هویت پناهنده
بر اساس این دیدگاه، «پناهنده» فقط یک وضعیت حقوقی نیست، بلکه نوعی هویت بوروکراتیک است؛ یعنی هویتی که در روندهای اداری، نظارتی و تصمیمهای سازمانی شکل میگیرد. در گذشته، سازمانهای غیردولتی نقش مهمی در این روند داشتند، اما در دورهٔ جهانیشدن، بیشتر این دولتهای ثروتمندتر و صنعتی هستند که این برچسبها را تعریف و بازنویسی میکنند.
این دولتها برای مدیریت بهتر جریان مهاجرت، برچسب پناهندگی را به بخشهای کوچکتر تقسیم کردهاند؛ برای مثال، از اصطلاحاتی مثل «پناهجو» یا «حمایت موقت» استفاده میکنند. این کار گاهی باعث میشود دسترسی افراد به حقوق کامل پناهندگی کمتر شود و طرد شدن یا حاشیهنشینی آنها آسانتر توجیه شود. در بعضی موارد هم از واژههای منفی مثل «مهاجر غیرقانونی» یا «پناهجوی دروغین» استفاده میشود تا پناهنده بهصورت یک تهدید یا بار اضافی نشان داده شود.
هویت بهعنوان فرآیند
برای کسانی که این برچسبها را دریافت میکنند، هویت فقط چیزی ثابت و از پیشتعیینشده نیست؛ بلکه یک فرآیند در حال شکلگیری است. بعضی افراد این برچسب را میپذیرند و آن را بخشی مهم از داستان زندگی خود میدانند، بعضی آن را فقط یک وضعیت قانونی میبینند، و بعضی هم از آن فاصله میگیرند تا از نگاه منفی جامعه دور بمانند.
یکی از نکات مهم در این بحث «ماندگاری برچسب» است. حتی وقتی فرد تابعیت کشور جدید را میگیرد، ممکن است در نگاه جامعه یا حتی در ذهن خودش هنوز «پناهنده» باقی بماند. به همین دلیل، این برچسب برای بسیاری از افراد کاملاً از بین نمیرود و وارد بخش مهمی از روایت زندگیشان میشود.
مهاجر و پناهنده چه فرقی دارند؟
تفاوت اصلی میان «مهاجر» و «پناهنده» در میزان اختیار و انتخاب است. مهاجر معمولاً برای رفتن برنامهریزی میکند و تا حدی انتخاب دارد، اما پناهنده معمولاً ناچار به فرار است و برای حفظ جان یا امنیتش جابهجا میشود. همین تفاوت باعث میشود تجربهٔ پناهندگی با نوعی دوگانگی همراه باشد: از یک طرف فرد باید آسیبپذیری خود را نشان دهد تا حمایت بگیرد، و از طرف دیگر باید برای ساختن زندگی تازه، قوی و مقاوم هم باشد.
تابعیت و فرصتهای بهتر
یک پژوهش تازه از مؤسسهٔ ifo و دانشگاه پاساو نشان داده است که گرفتن تابعیت آلمانی از بدو تولد، میتواند نرخ جرم را در میان نوجوانان با پیشینهٔ مهاجرتی به شکل قابلتوجهی کاهش دهد. در این مطالعه آمده است که نوجوانانی که از همان ابتدا پاسپورت آلمانی داشتهاند، حدود ۷۰ درصد کمتر از همسالان بدون تابعیت در فهرست مظنونان پلیس ثبت شدهاند.
پژوهشگران این کاهش را به فرصتهای بهتر آموزشی، احساس تعلق بیشتر، اعتماد اجتماعی بالاتر و دسترسی آسانتر به بازار کار نسبت میدهند. به زبان ساده، وقتی کودک از همان ابتدا بهعنوان عضو رسمی جامعه شناخته میشود، شانس بیشتری برای پیشرفت و مشارکت پیدا میکند.
هویت در حال شدن
در نهایت، میتوان گفت هویت مهاجر چیزی ثابت و یکبار برای همیشه تعیینشده نیست. همانطور که استوارت هال میگوید، هویت بیشتر چیزی است که انسان بهتدریج «میشود»، نه چیزی که فقط از قبل «هست». مهاجرت هم فرد را در وضعیتی میان دو جهان قرار میدهد؛ میان گذشته و آینده، میان فرهنگ مبدأ و فرهنگ مقصد، و همین وضعیت باعث میشود هویت او مدام بازتعریف شود.
