بدنبال پخش شایعهای که گویا لینا هایدر (Lina Haidar) افغان است، هزاران کاربر افغان در شبکههای اجتماعی واکنش نشان دادند. آنان با انتقاد از رسانههای آلمانی، که بهگفتهشان ملیت این دختر را پنهان کرده بودند، این کار را تبعیضآمیز خواندند. اما در گزارشی از سوی خانواده لینا هایدر که از سوی رسانهی آلمانی «ZDF-Heute» منتشر شد، این ادعا رد گردید. با آنهم، فضای مجازی فارسیزبانان به ویژه افغانهای مقیم آلمان آرام نگرفت؛ دهها پیام، از جمله اظهارات نژادپرستانه و قومی، پای گزارشهای رسانهها دیده شد.
این شایعه نهتنها جامعه افغانها در آلمان و شبکههای اجتماعی را تحت تأثیر قرار داد، بلکه چهرههایی چون حامد کرزی، رییسجمهور پیشین افغانستان را نیز به واکنش واداشت. کرزی، بدون راستیآزمایی، این خبر را بازنشر کرد و لینا را به عنوان یک دختر افغان ستود. او در پیامی فیسبوکی نوشت: «لینا حیدر، دانشآموز افغان در آلمان، در یازدهسالگی بهدلیل استعداد بالا و تلاشهایش موفق شد از صنف دوازدهم فارغ شود. این استعداد قابل تحسین و شایستهی تبریک است. واضح است که کودکان افغان، دختران و پسران، بسیار بااستعداد و کوشا هستند و اگر فرصت داشته باشند، میتوانند در هر زمینهای با جوانان جهان رقابت کنند و موفق شوند.»
کرزی نوشت: « یکبار دیگر از حکومت سرپرست اسلامی میخواهم که دروازههای لیسهها و دانشگاهها را بهروی دختران بگشاید و زمینه شکوفایی نسل نو افغانستان را فراهم سازد.» این پیام هنوز در صفحه رسمی فیسبوک او در دسترس است و بیش از ۱۱۶ مرتبه شریک ساخته شده است.
اما این موضوع، سوال مهمتری را مطرح میکند:
در زمانی که در اینترنت اطلاعات نادرست و یا یک شایعه پخش میشود رسانهها و کاربران چه مسئولیتی دارند؟ این پرسش را با محمد اسحاق فیاض، خبرنگار پیشین افغان در میان گذاشتیم. او معتقد است بسیاری از رسانههای مجازی امروز، بدون بررسی و تماس با منبع اصلی، فقط بازتابدهنده شایعات هستند: «برای من، زمانیکه نخستینبار آن خبر را دیدم، چند چیز سوالبرانگیز بود: طرز لباس پوشیدن خانم لینا با کلچر افغانها زیاد همخوانی نداشت. بعد، چرا هیچ واکنشی از خانوادهاش نیامده بود؟ ولی چون تصویرها همهجا نشر شده بود، کمکم باورم شد که شاید افغان باشد.»
او تأکید میکند که فضای رسانهای فارسیزبانان، بهویژه در میان افغانها، به شدت آلوده به تعصبات قومی شده است:
«احساسات قومی، افتخارات کاذب، و رقابتهای بیپایه، باعث شده رسانهها به جای روشنگری، ابزار اختلاف شوند. این فقط یک مشکل یک قوم مشخص نیست، همه اقوام درگیرش هستند. تا زمانیکه نگاه ملی پیدا نکنیم، نه رسانه سالم میشود و نه جامعه.»
در ادامه از آقای فیاض پرسیدیم که مردم، بهویژه مهاجران فارسیزبان در آلمان، چگونه میتوانند بین خبر درست و شایعه تمایز بگذارند؟ فیاض پاسخ داد: «اول باید ببینیم منبع اصلی خبر چیست. حتی رسانههای معتبر هم گاهی اشتباه میکنند. پس باید خبر را از چند منبع مختلف بخوانیم. اگر رسانه یا صفحهای منبع نداد، نباید آن را باور کنیم.»
به باور فیاض، اعتماد کورکورانه به رسانه یا یک پُست فیسبوکی، جامعه را به سمت واکنشهای احساسی، قضاوتهای اشتباه، و حتی نفاق بیشتر سوق میدهد. گزارش اخیر درباره لینا هایدر، مثالی روشن از همین وضعیت است.
راهکار
برای اینکه حباب کاذب اطلاعات نادرست شکسته شود و مردم از این دام بیرون آیند، هر فرد باید پیش از بازنشر اخبار، مسئولانه برای راستیآزمایی اقدام کند. آیا رسانهها و مخاطبان حاضرند این مسئولیت را به درستی بپذیرند و برای کاهش گسترش شایعات تلاش کنند.
